Wat is gehechtheid?

Gehechtheid is de emotionele band die een kind opbouwt met een ouder of verzorger. Die band ontstaat door ervaringen die een kind steeds opnieuw opdoet.

Een baby is volledig afhankelijk van anderen. Door te huilen of op een andere manier signalen af te geven, laat een baby merken dat er iets nodig is. Een ouder probeert daarop te reageren, bijvoorbeeld door te troosten, voeding te geven of een schone luier te geven. Zo leert een kind: als ik iemand nodig heb, is er iemand voor mij.

Bij veilige gehechtheid zijn twee dingen belangrijk. Een kind zoekt nabijheid wanneer het spanning of verdriet ervaart. Als het zich weer veilig voelt, durft het op onderzoek uit te gaan. Je kunt dit vergelijken met een bootje. Bij storm zoekt het de veilige haven op. Als het rustig is, vaart het de zee op om de wereld te ontdekken.

Wanneer is een kind veilig gehecht?

Bij veilige gehechtheid bestaat een goede balans tussen nabijheid en vrijheid. Een kind zoekt de ouder op als het spanning ervaart en gaat weer verder spelen of ontdekken als het ontspannen is.

Daarbij spelen onder andere sensitiviteit en responsiviteit een rol. Een ouder merkt signalen van het kind op, probeert deze goed te begrijpen en reageert daarop. Ook helpt een ouder het kind om gevoelens te herkennen. Bijvoorbeeld door woorden te geven aan verdriet, boosheid of angst.

Het lukt ouders niet altijd om precies te begrijpen wat hun kind nodig heeft. Dat hoeft ook niet. Ouders zijn niet volmaakt en kinderen zijn veerkrachtig. Belangrijk is dat het contact na een moment van misverstanden of spanning weer wordt hersteld.

Hoe kan onveilige gehechtheid ontstaan?

Soms mist een kind de ervaring dat het bij een ouder terechtkan als het bang, verdrietig of gespannen is. Een kind zoekt dan zelf een manier om met die onzekerheid om te gaan.

Verschillende omstandigheden kunnen hierbij een rol spelen. Denk aan langdurige stress binnen een gezin, relatieproblemen, gebrek aan steun, huiselijk geweld of psychische problemen bij een ouder. Ook eigenschappen of ervaringen van het kind kunnen invloed hebben. Sommige kinderen zijn bijvoorbeeld erg gevoelig, hebben medische problemen of hebben iets ingrijpends meegemaakt.

Soms speelt ook mee hoe een ouder het gedrag van een kind begrijpt. Een ouder kan bijvoorbeeld denken dat een kind lastig gedrag expres laat zien. Psychische problemen kunnen het daarnaast moeilijker maken om goed te herkennen wat er bij een kind vanbinnen gebeurt.

Verschillende patronen van gehechtheid

In het artikel worden vier gehechtheidspatronen beschreven.

Bij veilige gehechtheid zoekt een kind steun als dat nodig is, maar durft het ook zelfstandig te ontdekken.
Bij vermijdende gehechtheid heeft een kind geleerd veel zelf op te lossen. Het zoekt minder snel steun en laat emoties soms weinig zien.
Bij angstig-ambivalente gehechtheid zoekt een kind juist veel nabijheid. Tegelijk kan het zich onbegrepen voelen en sterke emoties ervaren.
Bij gedesorganiseerde gehechtheid laat een kind tegenstrijdig gedrag zien. Het kan nabijheid zoeken en tegelijkertijd bang zijn. Voor zowel het kind als de ouder kan daardoor veel onzekerheid ontstaan.

Wat zijn mogelijke gevolgen?

Onveilige gehechtheid kan invloed hebben op verschillende gebieden. Een kind kan bijvoorbeeld meer stress ervaren, weinig vertrouwen hebben in zichzelf of anderen, moeite hebben met emoties of problemen krijgen in het contact met andere mensen.

Gehechtheid vormt ook een belangrijke basis voor de ontwikkeling. Veel spanning kan ervoor zorgen dat een kind minder ruimte ervaart om te leren en te ontdekken. Er kunnen daarnaast overtuigingen ontstaan als: anderen zijn niet te vertrouwen of ik moet alles zelf oplossen.

Wat kun je als ouder doen?

Voor veilige gehechtheid is vooral de kwaliteit van het contact belangrijk. Een paar aandachtspunten:

• maak echt contact met je kind en leg bijvoorbeeld je telefoon even weg;
• probeer signalen en gedrag van je kind te begrijpen;
• help je kind om gevoelens te herkennen en er woorden aan te geven;
• bied duidelijke grenzen;
• geef steun wanneer iets moeilijk is;
• geef ook ruimte als je kind zelf dingen wil proberen;
• wees nieuwsgierig naar wat er in je kind omgaat.

Het gaat steeds om balans: nabij zijn als dat nodig is en ruimte geven als dat kan.

Herstel is mogelijk

Misschien merk je dat de relatie tussen jou en je kind regelmatig onder spanning staat. Of herken je bij jezelf gevolgen van onveilige gehechtheid. Dan is het belangrijk om te weten dat verandering mogelijk is.

Gehechtheid ontwikkelt zich gedurende het leven. Patronen kunnen veranderen. Soms helpt professionele begeleiding om beter te begrijpen wat er gebeurt en om nieuwe manieren van contact aan te leren.

Het belangrijkste is niet dat het contact altijd perfect verloopt. Juist het herstellen van momenten waarop je elkaar even niet begrijpt, helpt bij het bouwen aan een veilige relatie.

Bron: Eleoscript december 2022, artikel Veilige gehechtheid – Balans tussen nabijheid en vrijheid. Tekst: Redmar Smit, met Nadine de Rooij, orthopedagoog.