Grenzen stellen: tot hier en niet verder!

Grenzen overschrijden komt in verschillende vormen voor. In beide voorbeelden kan het zorgen voor een unheimisch gevoel. Er gebeurt iets, maar je kunt er geen woorden aan geven. Iemand vraagt iets van je of zegt iets tegen je, maar je kunt er voor je gevoel niets tegen inbrengen. Natuurlijk hangt het sterk af van je karakter, maar wanneer iemand voortdurend over je grenzen heen gaat, voel je dat in je lijf. En dat kan vergaande gevolgen hebben.

Zelfbeeld
Mensen kunnen over je grenzen heen gaan door teveel van jou te verwachten en te vragen. Er zijn mensen die veel kunnen geven en altijd energie lijken te hebben om iets voor een ander te doen. Maar niemand is hetzelfde. Kijk daarom niet naar wat een ander doet, maar ga bij jezelf na wat je zelf wilt. Onderzoek bij jezelf waarom je moeite hebt om je grenzen aan te geven. Heeft het te maken met je onzekerheid? Wil je jezelf bewijzen, bij een ander in een goed daglicht komen te staan? En voor wie doe je dat? Het kan namelijk ook zijn dat je veeleisend bent naar jezelf toe. Een vorm  van perfectionisme. En wat zeggen deze dingen over hoe je naar jezelf kijkt? Het al dan wel of niet aangeven van grenzen kan te maken hebben met je zelfbeeld. Als je sterk in je schoenen staat, je geliefd voelt of weet wat je kunt, dan is het gevaar veel minder groot dat je over je heen laat lopen. En of je nou iets wel of niet doet, doet niets af aan wie je bent. Hoe belangrijker je jezelf vindt (uiteraard in gezonde mate), hoe serieuzer je jezelf neemt. Daardoor blijft ook de balans beter.

Christelijke cultuur
Een andere reden waarom je over je grenzen heen gaat, kan te maken hebben met onze christelijke cultuur. Naastenliefde, er voor een ander zijn en de ander helpen, zijn belangrijke principes van het christelijk geloof. Dienstbaar zijn, de minste willen zijn, de voeten van de ander wassen… We zijn op deze wereld om Jezus na te volgen. Het zijn mooie principes die ons met de paplepel zijn ingegoten. Maar God heeft jou niet gemaakt om in je eentje alles op te lossen. Bij de gebrokenheid van de schepping hoort helaas ook het gegeven dat er grenzen zijn aan wat wij (aan) kunnen. En zelfs Jezus, Die ons in alle dingen gelijk werd behalve in onze zonden, nam tijd voor Zichzelf. Ook Hij had de behoefte om een stapje terug te doen na een drukke dag of periode. Kortom: het is goed om een grens te hebben. Het mag echt!

Hiërarchie
Daarnaast kan het ook te maken hebben met hiërarchie. Iemand die boven jou staat, is misschien eerder geneigd om (wellicht onbewust) over je grenzen heen te gaan. Andersom kan ook waar zijn: we kunnen iemand ook die vrijbrief geven, omdat we tegen hem of haar opkijken en onbewust het signaal afgeven dat we “minder” zijn. Ook al staat iemand boven je, dan nog heb je het recht om voor jezelf op te komen en aan te geven wat jij fijn vindt. In zakelijke sferen is dat wellicht lastiger. Is dat niet een reden waarom veel mensen burn-out raken? Want grenzeloos gedrag breekt je vroeg of laat op. Je kunt tenslotte niet alsmaar geven en geven.

Vooraf grenzen stellen
Er zijn verschillende manieren om met grenzen om te gaan. In sommige gevallen kan het je helpen om vooraf voor jezelf duidelijke grenzen te stellen. Bijvoorbeeld in een drukke periode op je werk. Welke taken kun je er nog bij hebben en welke niet? Of als er in de familie vanwege ziekte een en ander moet gebeuren. Zijn er anderen die je kunnen helpen? Kun je de taken verdelen? Welke zou jij willen doen? Op die manier ben je het voor en houd je grip op je energie. Dit moet je ook leren door ervaringen.

Reacties
Het kan natuurlijk ook zo zijn dat je wordt overvallen door een vraag. Iemand uit de kerk belt op dat er een functie beschikbaar is gekomen. Of je buurvrouw vraagt voor de zoveelste keer of je haar kunt helpen. Het gebeurt vaak genoeg dat iemand honderd goede redenen heeft om “nee” te zeggen, maar het toch niet durft. Een gedachte die je misschien bekruipt is: Het is toch egoïstisch als ik die persoon niet help? Of: Het is voor de kerk. Dan kan ik toch niet weigeren? Het kan ook zijn dat je vaak vanuit impulsiviteit reageert, terwijl je bij jezelf nog niet ten rade bent gegaan of je het wel ziet zitten. Wat dan helpt, is jezelf bedenktijd geven. “Ik denk er nog even over na, ik kom er volgende week bij je op terug.” Of geef aan wat je wel kunt doen: “Wat je nu vraagt, zie ik niet zitten. Wat ik wel zou kunnen doen is…” Of als je die persoon wilt helpen, maar niet nu omdat je moe bent of toch een avondje iets voor jezelf wilt doen: “Ik kan nu even niets voor je betekenen, maar maandagochtend heb ik wel tijd voor je.” Door een concreet alternatief te beiden, kan de ander ergens naar uit kijken.

Met dit soort reacties geef je jezelf de ruimte om na te denken over wat je wilt en wat je kunt doen. Je mag leren dat als iets niet goed voelt, je gerust “nee” mag zeggen. Hoe plat het ook klinkt: als iemand jou hierin niet respecteert, ligt dat bij die persoon zelf. Er is vast nog wel iemand anders die kan helpen. En je hoeft jezelf ook niet te verdedigen. Daar zijn we goed in, maar je bent de ander geen verantwoording schuldig. Je mag met compassie naar jezelf kijken. Als je die niet voor jezelf hebt, kun je die haast ook niet voor een ander hebben.

Agressie
Over grenzen heen gaan, kan dus – zoals hierboven wordt uitgelegd – in de vorm van overvragen. Maar het kan ook op een mentale manier. Bijvoorbeeld dat iemand kwetsende dingen over of tegen je zegt. Als dat moedwillig gebeurt, is er sprake van een vorm van agressie. Dat gebeurt helaas nog op grote schaal, vaak binnen relaties waarin de een afhankelijk is van de ander. Het wordt een machtsmiddel. Het venijnige is dat het verdriet bij het slachtoffer zich veelal aan de binnenkant afspeelt. Veel psychisch leed zie je niet aan de buitenkant. Als deze vorm van grensoverschrijdend gedrag lang aanhoudt, zorgt dat voor een enorme breuk in je zelfvertrouwen. De spontaniteit maakt plaats voor angst. Je trekt een muur op en niemand die ziet dat het je iets doet.

Trouw aan jezelf
Als dit bij jou gebeurt, probeer dan direct te zeggen dat je het niet fijn vindt wat de ander doet. Je hoeft dan nog niet eens de inhoud te benoemen. Houd het op betrekkingsniveau. Zo haal je het bij jezelf weg. In veel gevallen ben jij uiteindelijk degene die ervoor kan zorgen dat iemand niet meer over je grenzen heen gaat. Als je niets doet, sta je die ander toe het juist wel te doen. Vaak gebeurt dit omdat je zelf onzeker of beschadigd bent, je misschien al langer het gevoel hebt dat je er niet toe doet.

Het benoemen is natuurlijk ook een risico. Je stelt je heel kwetsbaar op. Maar in veel gevallen helpt het zeker om het gesprek aan te gaan. En hoe vaker je het doet, hoe makkelijker het wordt. Het belangrijkste is dat je goed voor jezelf zorgt. Bewaak je eigen grens. Je gevoel is wat het is; er zit geen goed of fout aan. Daar mogen mensen je nooit op afrekenen. Op de inhoud wel, dus ga jezelf niet proberen te verdedigen. Houd de ander ook gerust een spiegel voor: “Ik hoor dat je schreeuwt tegen mij. Dat vind ik niet prettig.” Dat helpt jou mogelijk om even op adem te komen en vervolgens te bedenken wat je nog meer wilt zeggen. Als je gaat reageren vanuit emotie, heeft dat een averechts effect. Op die manier blijf je trouw aan jezelf.

Ligt het dan altijd aan de ander? Niet per se. Als iemand iets tegen je zegt wat jij niet fijn vindt, kan dat terecht zijn. Voor jou voelt het alsof iemand een grens over gaat, maar het kan ook een kans zijn om iets te verbeteren aan jezelf. Soms is het zo dat we door schade en schande wijs worden.

Soms mag het
En heel soms is het ook legitiem om over iemands grenzen heen te gaan. Iemand mag ook uit zijn of haar comfortzone gehaald worden. Het is dan wel belangrijk om te benoemen dat je dat gaat doen. Soms is er meer uit het leven te halen dan iemand zelf voor ogen heeft. Dit kan alleen in een veilige setting van wederzijds vertrouwen en op de voorwaarde dat de persoon in kwestie weer terug kan naar zijn of haar “oude” veiligheid. En: “nee” is “nee”.

Grenzen. Voor veel mensen is het moeilijk om die aan te geven, maar we mogen het wel leren. En onthoud dit: grenzen aangeven is niet zeggen wat je wel of niet wilt. Het betekent dat je jezelf serieus neemt en goed voor jezelf zorgt.