Als verdriet je geluk wegspoelt

Rouw is het proces dat je doormaakt wanneer iets of iemand je ontvalt. Geluk wordt weggespoeld door verdriet. Hoewel we het allemaal weten, is het toch een pijnlijke constatering dat geluk niet blijvend is. Een geliefde blijft niet naast je leven, een fijne baan blijft niet voor je beschikbaar, gezondheid blijft niet je trouwe maatje. Er komt rouw in je leven. Rouwen is onlosmakelijk verbonden met leven. Niemand ontkomt er aan.

Overweldigend

Wat gebeurt er precies als je overvallen wordt door rouw? De bekende schrijver C.S. Lewis schrijft op indrukwekkende wijze in zijn boek Verdriet, dood en geloof wat er gebeurt als zijn vrouw overlijdt. Hij was zelf overrompeld dat rouw zo sterk als angst voelde, dat zijn hele beleving van God en de wereld zo heel erg anders was, dat hij onder de grauwe deken van rouw op momenten niet eens meer het beeld van zijn geliefde vrouw voor ogen kon halen. Rouw is zo overweldigend, omdat alles wat vanzelfsprekend is, veiligheid en duidelijkheid biedt, verdwijnt. En daarom leidt een verlieservaring niet zelden tot angst of een gevoel van verdoving of verslagenheid, waarbij het heel moeilijk is om woorden te geven aan je gevoelens. In het begin kan het heel onwerkelijk voelen dat de ander je ontvallen is. Je kunt voor jezelf ontkennen wat je ontnomen is, omdat het verdriet en de pijn niet te behappen zijn. Rouwen kan ook tot uiting komen in boosheid. Boosheid naar de ander, boosheid naar God. Er kunnen allerlei schuldgevoelens de kop opsteken. Over die boosheid, of over je eigen tekortkomingen in relatie tot de ander, die je niet meer goed kunt maken.

Verschillend omgaan met rouw

Rouw voelt voor iedereen anders. Als een vader overlijdt, begraven de kinderen ieder een andere vader. Hij heeft bij iedereen een andere plek ingenomen. Een baan verliezen is weer van een andere orde dan ernstig ziek worden. Daardoor is het rouwproces steeds weer anders en kun je ook niet spreken over de duur en wijze van rouwverwerking. Bij de een heeft een verlies ook een grotere impact dan bij een ander. Dat hangt van verschillende factoren af. De emotionele draagkracht verschilt per persoon. Sommige mensen hebben meer vermogen om gevoelens van boosheid en verdriet te verdragen. Ook temperament in combinatie met aanleg speelt een rol. Sommige mensen kunnen beter woorden geven aan hun gevoel, waardoor de eerste heftige reactie verdwijnt. Daarnaast speelt ook de omgeving een rol: hoe sensitief wordt er op het verlies gereageerd? Hoeveel steun ervaar je? Zijn er plekken waar je terecht kunt met je verdriet? Er is ook verschil in hoe mannen en vrouwen omgaan met rouw. Mannen richten zich op het zorgen voor de omgeving en op de toekomst. Ze kunnen zich volledig storten op hun werk, sport of hobby’s. Ze geven vaak weinig woorden aan hun verdriet. Vrouwen ontlenen daarentegen juist veel steun aan het verwoorden van hun gevoelens. Beiden hebben het tegengeluid van de ander nodig om niet te veel op actie gericht te zijn of te veel alleen op gevoel te richten. Man en vrouw zijn als hulp tegenover elkaar gegeven, maar niet altijd werkt het zo aanvullend en verbindend. Door de verschillen in manier van rouwen en het tempo van het proces kunnen mannen en vrouwen elkaar makkelijk kwijtraken bij het verwerken van (aangrijpende) verliezen.

Kwetsbare binnenkant

Hoe je met moeilijke gevoelens weet om te gaan, hangt ook af van je persoonlijkheidsstijl. Heb je het vermogen ontwikkeld om gevoelens in jezelf op te merken, ze te erkennen en te verdragen? Of heb je je eigen gemaakt om sterk coping in te zetten? In schematherapie, worden de verschillende soorten coping benoemd met veelzeggende namen: onthechte beschermer, onthechte zelfsusser, willoos inschikkelijke. Het woord “onthecht” geeft aan dat je niet in verbinding staat met je diepste gevoelens, maar deze overdekt. Dat kun je op allerlei manieren doen. Door je achter een muurtje te verschansen, waardoor je anderen en ook jezelf niet toelaat bij je kwetsbare binnenkant. Door gevoelens te sussen door je voortdurend op afleiding te richten: hard werken, voortdurend bezig zijn, fanatiek sporten, series kijken. Of door je gevoelens te blussen met bijvoorbeeld alcohol. Een andere manier van coping is je richten op datgene waar je wél controle over hebt, zoals poetsen. Alsmaar, alsmaar … Om niet te hoeven voelen welke gevoelens er schuilgaan in je binnenste.

Niet onderkende rouw

Bij hulpvragers in de ggz speelt nogal eens onderliggend complexe, soms niet onderkende rouw. Ze zoeken hulp vanwege een divers palet aan klachten: angsten, dwangklachten, depressiviteit, obesitas, chronische vermoeidheid, verslavingsproblematiek. Doorvragen over hun recente context en hun verleden brengt verliezen aan het licht die achter de destructieve coping schuilgaan en tot klachten leiden. Een vrouw meldt zich met poetsdwang en problemen met emotieregulatie. Boosheid is de eerste reactie bij stress. Als jong meisje verloor ze haar chronisch zieke vader die het leven opgaf. Haar moeder was te bezet met zichzelf om haar te zien in haar verdriet en haar te betrekken bij het proces van afscheid nemen. Als puber toonde ze dwars gedrag waardoor ze niet thuis kon blijven wonen. Een jongen meldt zich met depressieve klachten. Hij verloor zijn vader aan het leven. Zijn missie om een echtscheiding te voorkomen, was mislukt. Zijn moeder stortte steeds haar hart uit bij hem. Hij zakte steeds meer weg in een moeras zonder te weten hoe hij eruit moest komen en zijn eigen leven op moest pakken.

Gelukkig hoef je niet dood te gaan aan rouwen. Anders zou (bijna) niemand meer in leven zijn. Rouwen kan op een natuurlijke manier goed verlopen. Bijvoorbeeld bij het overlijden van een geliefde die ziek was. Er is dan een proces van loslaten en afscheid nemen en je ziet hoe het licht geleidelijk dooft. Door dat van dichtbij mee te maken, kan al een deel van het rouwproces voltrokken worden. Ingewikkelder wordt het als verlies schokkend en/of plotseling is, of tegennatuurlijk voelt.

Uitpluizen

De grote vraag is dan: hoe rouw je dan? Je zou het misschien wel zo kunnen zeggen dat je moet toegroeien naar de werkelijkheid. Het verdriet niet ontkennen, maar er ruimte aan geven. Het leven weer onder ogen komen. Dat is voor iedereen anders. Voor de een helpt het om de rouwdienst terug te luisteren, foto’s te bekijken of bezig te zijn met een levenslijn. In de kern gaat het erom dat je je openstelt voor het gevoel van rouw. Soms is het ook goed om de focus te verleggen. Je hoeft jezelf niet altijd onder te dompelen in het verdriet. Maar waak ervoor dat het vluchtgedrag gaat worden. Vraag jezelf af wat je verloren hebt. Wat betekende die persoon voor jou? Wat ga je missen aan die baan die je kwijtraakte? Waarom raakt het je zo dat je relatie uit is? Door bewust daarbij stil te staan en te realiseren wat je verliest, kom je bij je gevoel. Dan kun je uitpluizen wat er voor jou mee verbonden is en hoe het voelt dat dat jou nu ontvalt.

Omgeving

Niet alleen jijzelf hebt de sleutel in handen voor goede rouwverwerking. Ook je omgeving kan daarbij helpen. Ieder mens moet met rouwen in eigen leven zelf een weg zoeken. Niemand kan dat van de ander overnemen. Wel zelf, maar niet alleen. Dat anderen er van afweten, wist de pijn niet weg, maar kan wel goed doen. Als omgeving kun je de rouw erkennen. Het benoemen, laten weten dat je beseft dat iemand door een moeilijke tijd heen gaat. Dat het tijd nodig heeft. Blijf als omgeving opmerkzaam, ook al is het langer geleden. Er is geen tijdslimiet aan rouwen. Mensen kunnen denken dat het over moet zijn, maar als je ruimte biedt dat het nog niet klaar hoeft te zijn, kan er makkelijker over gepraat worden waardoor de rouwverwerking doorgang vindt. Wuif het moeilijke gevoel van rouw niet weg. Zeg niet als iemand z’n baan verloren is: “Je vindt wel weer een nieuwe baan.” Of in een moeilijke situatie: “Kop op, gewoon doorgaan.” Wees sensitief. Geef toestemming dat het verdriet en de pijn er mag zijn. Zoals eerder gezegd krijgt iedereen vroeg of laat te maken met rouw. Daarom is het goed er ook met je kinderen over te praten. Laat zien dat verdriet je raakt, dat je erbij stilstaat, dat het er mag zijn, dat dat niet raar is. Het leven is nu eenmaal vol teleurstellingen. Leer hen ermee omgaan. Als je alle pech zo ver mogelijk bij je kinderen vandaan houdt, leren ze niet wat gebrokenheid is, dat dingen mislukken, wegvallen. Dat past niet bij onze maakbare maatschappij. Door de confrontatie aan te gaan, ontwikkel je veerkracht, waar je je hele leven lang profijt van hebt.

Samen

Ook de kerk kan een bepalende rol spelen in de rouwverwerking. De katholieke traditie heeft veel ruimte voor rouwverwerking. Zes weken na het overlijden is er bijvoorbeeld weer een dienst en wordt het graf bezocht. Daarna zijn er jaarlijks terugkerende diensten waarin aandacht wordt besteed aan diegene die ontvallen is. Steeds aandacht hebben voor de wond is belangrijk. Ook samen: bij elkaar zijn, het verdriet bij elkaar erkennen, er ruimte voor geven. Op den duur zal de wond steeds verder helen. En schrik niet als op latere leeftijd de wond nog een keer opengaat. Vaak zie je dat wanneer de verstilling komt, de gang uit het leven gaat, het verdriet soms ineens weer naar boven komt. Door te blijven praten en het verdriet te benoemen, wordt het dragelijker en neemt de heftigheid af. Wees niet te streng voor jezelf door te zeggen: “Het is al zo lang geleden, het moest maar eens over zijn.”

Als we gevoelens leren verdagen, ermee in contact komen, die er laten zijn, is het als een gletsjer die gaat smelten. Aanvankelijk kan het water dat in watervallen naar beneden stort, overdonderend voelen. Door het water van de snelstromende rivier worden de ondergrondse stenen afgesleten: de brokken pijnlijke gevoelens van frustratie, opgekropte boosheid, teleurgestelde verwachtingen. Geleidelijk slijten de scherpe kanten van de stenen af. De rivier stroomt verder, stroomversnellingen nemen af, het wordt een brede rivierbedding die soms nog wel leidt tot overstromingen in de uiterwaarden. Uiteindelijk mondt de rivier uit in de zee. Waar eindeloos het water komt en gaat, eb en vloed elkaar afwisselen. Geluk en verdriet komen en gaan … Zo is het leven.

Gedragen

En dan God. Hij aanschouwt het leed van de wereld, telt onze tranen en schrijft ze in Zijn boek. In de Openbaring van Johannes wordt het vergezicht geschetst dat alle tranen van de ogen gewist zullen worden. Hoopvol uitzien naar dat moment dat geluk niet meer overspoeld wordt door verdriet. Zolang dat niet onze werkelijkheid is, mogen we onze troost zoeken bij Jezus die zegt dat Hij met ons is tot de voleinding der wereld. Zijn macht houdt niet in dat Hij nu al alle ellende uit de wereld wegneemt. Maar Jezus, Die het lijden van binnenuit kent, is met ons, laat ons niet alleen, draagt de ellende met ons mee.